H Μακρόνησος, έως τον 20ο αιώνα, παρουσιάζει μια πορεία αντίστοιχη με αυτή των υπόλοιπων νησιών των Κυκλάδων. Τα πρώτα ανθρωπογενή κατάλοιπα στο νησί ανάγονται στα τέλη της 4ης χιλιετίας π.Χ. ενώ ο πρώτος εντοπισμένος οικισμός του νησιού ιδρύθηκε στη θέση Προβάτσα, στα δυτικά του νησιού, κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού. Ιδιαίτερη σημασία έχει η μεταλλουργική δραστηριότητα που αναπτύχθηκε εκεί, και που μπορεί να συνδεθεί με την αντίστοιχη δραστηριότητα στον Θορικό της Αττικής.
Κατά τους αρχαϊκούς χρόνους ιδρύεται λίγο βορειότερα, στην περιοχή όπου βρίσκεται ο σημερινός Ι.Ν. του Αγίου Γεωργίου, ο κύριος οικισμός του νησιού η χρήση του οποίου μαρτυρείται, με τα δεδομένα της έρευνας πεδίου, έως τον 6ο/7ο αι. μ.Χ. με τον οποίο πρέπει να συσχετισθεί και μικρό νεκροταφείο της κλασικής περιόδου.
Αξίζει να αναφερθεί η μεγάλη διασπορά αρχαιολογικών θέσεων των ιστορικών χρόνων σε όλη την έκταση του νησιού, τόσο στα παράλια όσο και στην ενδοχώρα, κάτι που πρέπει να συνδεθεί αφενός με τη μεταλλοφορία του νησιού και αφετέρου με την κρίσιμη γεωγραφική του θέση στο Αιγαίο, όπως άλλωστε τεκμηριώνεται και από τα πέντε ναυάγια αρχαία ναυάγια που έχουν εντοπιστεί στα νερά του, τα οποία χρονολογούνται από τη μέση ελληνιστική έως και τις αρχές της υστερορρωμαϊκής περιόδου. Τέλος, από τους μεσοβυζαντινούς χρόνους και στο εξής, μαρτυρείται μόνο η ύπαρξη μοναστηριού στο νησί, το οποίο χρησιμοποιούν ως ορμητήριο πειρατές.
Η Μακρόνησος χρησιμοποιείται για πρώτη φορά ως τόπος εκτοπισμού το 1912 -1913, όταν στο πλαίσιο των Βαλκανικών πολέμων τοποθετούνται εκεί Τούρκοι αιχμάλωτοι, οι περισσότεροι άρρωστοι και σε κακή κατάσταση. Το 1922 εγκαθίστανται εκεί προσωρινά Πόντιοι και Ασσύριοι πρόσφυγες που χάθηκαν κατά χιλιάδες λόγω των ασθενειών και των ιδιαίτερα άσχημων συνθηκών ζωής.
Το 1947 εγκαθίστανται εκεί τα στρατόπεδα των ειδικών ταγμάτων οπλιτών καθώς και οι χώροι εξορίας πολιτικών κρατουμένων, ανδρών και γυναικών. Τότε αποτέλεσε τόπο συστηματικής άσκησης βίας και ειδεχθών βασανιστηρίων. Τα «αναμορφωτικά» ειδικά τάγματα του ΑΕΤΟ, του ΒΕΤΟ και του ΓΕΤΟ συναγωνίζονταν μεταξύ τους σε μεθόδους και επινοήσεις του βασανισμού, στα μέσα και στα σύνεργα εξόντωσης και αργού θανάτου των τύποις “οπλιτών”, στην πραγματικότητα πολιτικών κρατουμένων.
Φωτορεπορτάζ από την επίσκεψη μνήμης και τιμής που διοργανώθηκε από την ΠΕΚΑΜ και τον Σύλλογο Ελλήνων Αρχαιολόγων στις 19.10.2025
